Jak czytać polecenia maturalne z biologii i nie tracić punktów mimo dobrej odpowiedzi?

Znasz ten scenariusz?

Czytasz zadanie. Wiesz, jakiego zagadnienia dotyczy. Formułujesz odpowiedź, sprawdzasz rozwiązanie i okazuje się, że… punktu nie ma.

Najbardziej frustrujące jest to, że przecież wiedziałeś, o co chodzi.

Na maturze sama znajomość biologii nie zawsze wystarcza. Trzeba jeszcze rozpoznać, czego wymaga polecenie, wybrać informacje potrzebne do odpowiedzi i sformułować ją tak, aby rzeczywiście odpowiadała na zadane pytanie.

Dlatego czytanie poleceń jest umiejętnością, którą warto ćwiczyć tak samo jak genetykę, metabolizm czy fizjologię.

1. Najpierw znajdź czasownik w poleceniu

Kiedy czytasz zadanie, zwróć uwagę na słowo określające, co masz zrobić.

Może to być na przykład:

podaj, określ, wymień, wyjaśnij, uzasadnij, wykaż, porównaj, sformułuj wniosek.

Te czasowniki nie są ozdobnikiem.

Jeżeli polecenie brzmi:

„Podaj…”

zwykle oczekuje się konkretnej informacji.

Jeżeli natomiast masz coś:

„Wyjaśnić…”

samo wskazanie faktu może już nie wystarczyć. Trzeba pokazać zależność lub mechanizm prowadzący do określonego skutku.

Dlatego przed rozpoczęciem odpowiedzi zadaj sobie krótkie pytanie:

Co właściwie mam tutaj zrobić?

2. „Podaj” i „wyjaśnij” to nie to samo

Wyobraź sobie zadanie dotyczące rośliny rosnącej w warunkach niedoboru wody.

Polecenie pierwsze:

Podaj strukturę umożliwiającą regulację intensywności transpiracji.

Odpowiedź może być bardzo krótka:

aparaty szparkowe.

A teraz:

Wyjaśnij, w jaki sposób zamknięcie aparatów szparkowych ogranicza utratę wody przez roślinę.

Samo napisanie:

„aparaty szparkowe się zamykają”

nie odpowiada już w pełni na pytanie.

Trzeba pokazać zależność:

zamknięcie aparatów szparkowych ogranicza wydostawanie się pary wodnej z wnętrza liścia do atmosfery, dzięki czemu zmniejsza intensywność transpiracji.

Temat jest ten sam.

Wymagany sposób odpowiedzi – zupełnie inny.

3. W wyjaśnieniu szukaj związku przyczynowo-skutkowego

Kiedy polecenie wymaga wyjaśnienia, bardzo często pomocny jest prosty schemat:

przyczyna → mechanizm → skutek

Załóżmy, że masz wyjaśnić, dlaczego pofałdowanie wewnętrznej błony mitochondrium sprzyja intensywnej produkcji ATP.

Można napisać:

„Ponieważ mitochondrium ma grzebienie mitochondrialne.”

To fakt, ale jeszcze niewiele wyjaśnia.

Spróbujmy inaczej:

pofałdowanie błony zwiększa jej powierzchnię → umożliwia rozmieszczenie większej liczby elementów uczestniczących w fosforylacji oksydacyjnej → zwiększa możliwości syntezy ATP.

Teraz odpowiedź pokazuje mechanizm.

Podczas sprawdzania własnych odpowiedzi możesz więc zadawać sobie pytanie:

Czy napisałem tylko, co się dzieje, czy również dlaczego prowadzi to do wskazanego skutku?

4. Uzasadnienie potrzebuje argumentu

Polecenie „uzasadnij” oznacza, że Twoja odpowiedź powinna zawierać argument potwierdzający określone stwierdzenie.

Nie wystarczy powtórzyć treści polecenia innymi słowami.

Jeżeli masz uzasadnić, że dana cecha budowy jest przystosowaniem organizmu do określonych warunków, musisz pokazać:

cecha → korzyść wynikająca z tej cechy → związek z warunkami środowiska.

Czyli zamiast:

„Jest to przystosowanie do życia na pustyni.”

potrzebujesz informacji pokazującej, dlaczego właśnie ta cecha pomaga organizmowi funkcjonować na pustyni.

5. „Wykaż” wymaga pokazania zależności

Polecenia zawierające słowo „wykaż” często sprawiają maturzystom trudność, ponieważ nie zawsze wiadomo, jak długa powinna być odpowiedź.

Nie chodzi jednak o napisanie miniwypracowania.

Masz wykorzystać dostępne informacje i pokazać, że wskazana w zadaniu zależność rzeczywiście zachodzi.

Jeżeli zadanie prosi:

„Wykaż związek między budową określonej struktury a jej funkcją”

Twoja odpowiedź powinna zawierać oba elementy:

konkretną cechę budowy + wynikającą z niej możliwość pełnienia określonej funkcji.

Samo opisanie budowy nie wystarczy.

Samo podanie funkcji również nie wystarczy.

Kluczowy jest związek między nimi.

6. Nie opisuj wyników, jeśli masz sformułować wniosek

To jeden z błędów, który warto nauczyć się rozpoznawać.

Wyobraź sobie doświadczenie:

Temperatura	Aktywność enzymu
10°C	20%
20°C	55%
30°C	90%
40°C	45%

Opis wyników może brzmieć:

„W temperaturze 30°C aktywność enzymu wynosiła 90%, a w temperaturze 40°C – 45%.”

To poprawne odczytanie danych.

Ale jeśli polecenie brzmi:

„Sformułuj wniosek dotyczący wpływu temperatury na aktywność badanego enzymu”

potrzebujesz uogólnienia wynikającego z danych, np.:

aktywność badanego enzymu zwiększała się wraz ze wzrostem temperatury do 30°C, natomiast dalszy wzrost temperatury powodował jej spadek.

Wynik mówi, co zaobserwowano. Wniosek mówi, co z tych obserwacji wynika.

7. Korzystaj z informacji podanych w zadaniu

W zadaniu maturalnym mogą pojawić się:

tekst źródłowy, wykres, tabela, schemat, fotografia, wyniki doświadczenia albo opis nieznanego wcześniej zjawiska.

Nie znajdują się tam przypadkiem.

Czasami uczeń zna temat tak dobrze, że po przeczytaniu pierwszego zdania od razu zaczyna pisać wszystko, co pamięta.

Tymczasem zadanie może wymagać odpowiedzi na podstawie przedstawionych danych.

Dlatego przed pisaniem odpowiedzi sprawdź:

Czy polecenie odwołuje się do materiału źródłowego?

Jeżeli tak – odpowiedź powinna rzeczywiście z niego korzystać.

Nie pokazujesz wtedy egzaminatorowi wszystkiego, co wiesz o danym zagadnieniu.

Pokazujesz, że potrafisz wykorzystać wiedzę do analizy konkretnego problemu.

8. Nie odpowiadaj na pytanie, którego nie zadano

To brzmi banalnie, ale zdarza się bardzo często.

Zadanie dotyczy fotosyntezy, więc uczeń zaczyna pisać wszystko, co wie o fotosyntezie.

Problem w tym, że polecenie mogło dotyczyć wyłącznie wpływu jednego czynnika na intensywność procesu.

Dodatkowe informacje nie muszą zwiększać wartości odpowiedzi.

Mogą natomiast:

• zabierać czas,
• zaciemniać właściwy argument,
• zwiększać ryzyko wpisania informacji błędnej lub sprzecznej z poprawną częścią odpowiedzi.

Na maturze nie chodzi o pokazanie:

„Zobaczcie, ile wiem!”

Chodzi o udzielenie precyzyjnej odpowiedzi na konkretne pytanie.

9. Zanim napiszesz odpowiedź, zatrzymaj się na kilka sekund

Możesz wyrobić sobie bardzo prosty schemat pracy z zadaniem:

1. Co mam zrobić?
Znajdź czasownik operacyjny.

2. Czego dotyczy pytanie?
Określ dokładnie problem.

3. Z czego mam skorzystać?
Własna wiedza? Wykres? Tekst? Wyniki doświadczenia? Kilka źródeł jednocześnie?

4. Jakich elementów potrzebuje odpowiedź?
Fakt? Mechanizm? Argument? Zależność? Wniosek?

Dopiero wtedy zacznij pisać.

Kilka sekund poświęconych na analizę polecenia może oszczędzić znacznie więcej czasu niż poprawianie odpowiedzi napisanej zbyt szybko.

10. Sprawdzając zadanie, nie patrz tylko na „dobrze/źle”

To bardzo ważny element pracy z arkuszami.

Jeżeli straciłeś punkt, nie zapisuj wyłącznie:

„źle zrobiłem zadanie 14.”

Spróbuj ustalić dlaczego.

Czy zabrakło Ci wiedzy?

Czy źle odczytałeś wykres?

Czy pomyliłeś pojęcia?

Czy znałeś odpowiedź, ale nie pokazałeś związku przyczynowo-skutkowego?

Czy miałeś uzasadnić, a tylko podałeś fakt?

Czy sformułowałeś obserwację zamiast wniosku?

Dwa zadania ocenione na zero punktów mogą ujawniać zupełnie inne problemy.

I wymagają zupełnie innego sposobu poprawy.

Najczęstszy błąd: „Przecież miałem to na myśli”

Podczas sprawdzania odpowiedzi bardzo łatwo powiedzieć:

„No przecież o to mi chodziło.”

Tylko że egzaminator nie ocenia tego, co miałeś na myśli.

Ocenia to, co zostało zapisane.

Dlatego podczas przygotowań warto ćwiczyć nie tylko dochodzenie do poprawnego rozwiązania, ale również jego precyzyjne formułowanie.

Zamiast pytać:

„Czy wiem, o co chodzi?”

zapytaj:

„Czy osoba, która przeczyta wyłącznie moją odpowiedź, zobaczy dokładnie tę zależność, o którą pyta zadanie?”

To znacznie lepszy test.

Co możesz zrobić dzisiaj?

Weź pięć zadań otwartych z biologii, które wcześniej rozwiązywałeś.

Nie rozwiązuj ich ponownie.

Spójrz tylko na polecenia i zaznacz w każdym z nich czasownik:

podaj – określ – wyjaśnij – uzasadnij – wykaż – sformułuj.

Następnie przeczytaj swoje stare odpowiedzi i sprawdź:

Czy rzeczywiście zrobiłem dokładnie to, o co mnie poproszono?

Możesz się zdziwić, ile błędów nie wynikało z braku wiedzy biologicznej.